Tóm tắt

Tết Khu Cù Tê là lễ hội truyền thống quan trọng của cộng đồng người La Chí ở Hà Giang. Lễ hội không chỉ gắn với tín ngưỡng thờ tổ tiên và cầu mùa mà còn chứa đựng những câu chuyện truyền thuyết phản ánh lịch sử hình thành, quá trình lao động và đời sống văn hóa của cộng đồng. Bài viết giới thiệu một số câu chuyện dân gian tiêu biểu liên quan đến Tết Khu Cù Tê, qua đó góp phần làm rõ ý nghĩa văn hóa và giá trị tinh thần của lễ hội trong đời sống của người La Chí.

Từ khóa: La Chí, Tết Khu Cù Tê, truyền thuyết dân gian, tín ngưỡng tổ tiên, văn hóa dân tộc.

1. Đặt vấn đề

Trong kho tàng văn hóa truyền thống của các dân tộc thiểu số vùng núi phía Bắc Việt Nam, lễ hội giữ vai trò quan trọng trong việc duy trì bản sắc văn hóa và gắn kết cộng đồng. Đối với người La Chí ở Hà Giang cũ nay là tỉnh Tuyên Quang, Tết Khu Cù Tê là một trong những lễ hội lớn nhất trong năm. Đây không chỉ là dịp tưởng nhớ tổ tiên, cầu mong mùa màng bội thu mà còn là không gian lưu giữ nhiều câu chuyện truyền thuyết được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Những câu chuyện ấy phản ánh quan niệm của cộng đồng về nguồn gốc tộc người, về những nhân vật có công với bản làng cũng như khát vọng về cuộc sống ấm no, hạnh phúc.

2. Những câu chuyện truyền thuyết gắn với Tết Khu Cù Tê

2.1. Truyền thuyết về tổ tiên Hoàng Dìn Thùng

Truyền thuyết cho rằng: Hoàng Dìn Thùng là tổ tiên của người La Chí. Hóa thân của ông chính là các dãy núi trùng điệp, trên đó có các bản làng của người La Chí sinh sống. Trong đó, người bản Díu được coi là anh cả vì được sinh ra từ đầu của ông; người bản Phùng là anh thứ hai, được sinh ra từ bụng của ông; và người em út là bản Máy, được sinh ra từ đôi chân ông. Một dị bản của truyền thuyết lại kể rằng: Ngày xưa, khi có nạn lụt lớn, nước ngập hết núi rừng, ông Hoàng Dìn Thùng đã bế ba người con trai của mình chạy lên núi. Sau đó, ông biến thành dãy núi để các con sinh sống và trở thành Tổ tiên của người La Chí.

Người La Chí định cư trên vùng núi cao, chủ yếu là phát nương làm rẫy, trồng lúa trên những thửa ruộng bậc thang mà mình khai phá. Vào dịp tháng 7 (Âm lịch), tiết trời mát mẻ, công việc của người nông dân ít bận rộn, các trưởng làng (Mổ Cóc) thường tụ họp nhau lại cùng tổ chức Tết Khu Cù Tê để tưởng nhớ Tổ tiên, cầu cho làng bản, gia đình ấm no hạnh phúc, cây lúa tốt tươi, mùa màng bội thu, đồng thời, truyền lại cho lớp cháu con các bài cúng của dân tộc mình.

(Nguồn: https://dsvh.gov.vn/tet-khu-cu-te-cua-nguoi-la-chi-o-ha-giang-1052. Bộ Thể thao và Du lịch, Cục Di sản Văn hóa)

2.2. Câu chuyện về người tù trưởng dạy dân làm ruộng

Theo truyền thống, người La Chí ăn Tết Khu Cù Tê vào tháng 7 âm lịch hàng năm để tưởng nhớ vị tù trưởng Hoàng Vần Thùng, người được coi như vị thần có công đánh giặc cứu dân và truyền dạy nghề nông, giúp đồng bào có đời sống ấm no. Đồng thời, đây cũng là dịp những người trong dòng họ có dịp gặp nhau, thể hiện tinh thần gắn kết cộng đồng và cầu cho cuộc sống ấm no, gia đình hạnh phúc.

Người La Chí còn lưu truyền rất nhiều câu chuyện, truyền thuyết về Hoàng Vần Thùng. Thân thể của ông được biểu tượng với các dãy núi trùng điệp, trên đó có các bản làng người La Chí sinh sống. Trong đó, người ở Bản Díu được coi là anh cả vì được sinh ra từ đầu của ông, người Bản Phùng là anh thứ hai được sinh ra từ bụng và người em út là Bản Máy được sinh ra từ đôi chân.

Xưa kia, người La Chí sống nay đây, mai đó. Họ phát nương trồng rẫy, đất bạc màu lại di chuyển đi nơi khác. Cứ như vậy, đời sống của họ vô cùng cực khổ, mất mùa, nạn đói thường xuyên. Một hôm, xuất hiện một người đàn ông có tên là Hoàng Vần Thùng đến dạy bà con đào đất, san đất đồi thành bậc thang để trồng lúa nước; dạy bà con nuôi gà, nuôi lợn, bẫy thú rừng đến phá ruộng, nương…

Từ ngày biết trồng lúa nước, thóc lúa đầy bồ, bà con dân bản không còn cảnh mất mùa vào rừng đào củ kiếm ăn từng bữa và du canh, du cư như trước đây mà sống quây quần thành từng bản. Khi có giặc kéo đến cướp phá thôn bản, Hoàng Vần Thùng tập hợp trai tráng huấn luyện họ đánh đuổi giặc cướp.

Đánh giặc xong, ông về dãy núi Pố Hoàng Thùng (tiếng La Chí) nay còn gọi là núi Gia Long và sau đó người ta không còn thấy ông nữa và bà con truyền rằng ông đã hóa rồng trở về với trời.

Cho đến một năm, trời hạn hán ruộng không có nước cày cấy, cỏ cây khô héo, trâu, bò lăn ra chết; người dân hoang mang, họ lập đàn cúng mời Hoàng Vần Thùng về giúp.

Lễ cúng vừa xong, trên trời sấm chớp ầm ầm, mây kéo về, trong đám mây đen xuất hiện một đám mây vàng hình rồng hạ xuống đàn tế; sau đó, mưa kéo dài suốt ba ngày, ba đêm, người dân thoát khỏi hạn hán. Từ đó về sau họ lập miếu thờ hương khói, cứ đến ngày Thìn, tháng Thìn âm lịch hàng năm tổ chức lễ cúng tế ông, vào năm Thìn tổ chức lễ hội lớn hơn.

Quần thể di tích mộ Hoàng Vần Thùng hiện là di sản văn hoá vật thể và phi vật thể có ảnh hưởng rất lớn đến đời sống văn hóa của cộng đồng người La Chí. Di tích mộ Hoàng Vần Thùng nằm trên các sườn núi cao, các khu rừng đầu nguồn hay rừng cấm của đồng bào người La Chí. Những khu vực này có cảnh quan thiên nhiên đẹp, do những quan niệm về mặt tâm linh, việc xâm phạm vào đây là điều cấm kị.

Người La Chí gọi mình là “Cù Tê” có nghĩa là “Người mình”. Tết Khu Cù Tê của người La Chí được tính từ ngày 1/7 âm lịch và ăn Tết đến ngày 15/7 âm lịch. Nếu năm nào có nhuận hai tháng 4 thì cộng dồn, Tết của người La Chí sẽ được tổ chức vào tháng 6 âm lịch.

(Nguồn:https://giaoducthoidai.vn/doc-dao-tet-khu-cu-te-cua-nguoi-la-chi-post609171.html. Báo Giáo dục và Thời đại, 24/09/2022)

3. Giá trị văn hóa của Tết Khu Cù Tê

Những câu chuyện truyền thuyết về Hoàng Dìn Thùng và Hoàng Vần Thùng phản ánh sâu sắc quan niệm của người La Chí về nguồn gốc tộc người và vai trò của những nhân vật có công với cộng đồng. Qua đó, có thể thấy Tết Khu Cù Tê không chỉ là một lễ hội nông nghiệp gắn với chu kỳ sản xuất mà còn là dịp để cộng đồng tưởng nhớ tổ tiên, tôn vinh những người đã có công khai phá đất đai, dạy dân sản xuất và bảo vệ bản làng.

Bên cạnh đó, lễ hội còn thể hiện tinh thần đoàn kết của các dòng họ, là dịp để con cháu sum họp, củng cố mối quan hệ cộng đồng và truyền lại các giá trị văn hóa truyền thống cho thế hệ sau. Chính vì vậy, Tết Khu Cù Tê được xem là một trong những yếu tố quan trọng góp phần duy trì bản sắc văn hóa của người La Chí trong đời sống hiện nay.

4. Kết luận

Tết Khu Cù Tê của người La Chí không chỉ là một lễ hội truyền thống mà còn là không gian văn hóa chứa đựng nhiều lớp trầm tích lịch sử và tín ngưỡng. Những câu chuyện truyền thuyết về tổ tiên và các nhân vật có công với cộng đồng đã góp phần lý giải nguồn gốc của lễ hội cũng như phản ánh những giá trị văn hóa đặc sắc của người La Chí. Việc nghiên cứu và giới thiệu những câu chuyện này có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa của cộng đồng các dân tộc thiểu số ở Việt Nam.